O pasado no condena o futuro

• Mensaxe do obispo de Mondoñedo-Ferrol co gallo da festa da Virxe da Mercé, padroa dos cárceres e das institucións penitenciarias

Como todos os anos, a festa da Mercé invítanos a mirar o mundo dos cárceres que adoita estar tan esquecido e condicionado por todos nós. O noso coñecemento deste ámbito adoita ser escaso, marcado por estereotipos e reforzado por posturas vindicativas e punitivas moi estendidas, naturais e normalizadas. Por iso, é bo achegarnos a esta realidade con outros ollos e outras miradas renovadas para descubrir, máis aló das cifras, a cada persoa, a súa historia e a realidade de sufrimento que encerran os seus muros, celas, corredores e patios.

É indiscutible a necesidade de restaurar a xustiza crebada. É verdade que a sociedade se ten que protexer de comportamentos e condutas daniñas. É certo que en todo acto delituoso existe unha vítima que foi violentada nalgún dos seus dereitos. Con todo, cabe preguntarse se o modelo penal actual é a única solución a todos estes retos, a solución máis humanizante para resarcir a sede de xustiza que todos aniñamos dentro, para iniciar camiños de reparación que provoquen a reinserción na sociedade. O ríxido esquema de delito e castigo non sempre favorece o crecemento privado. Talvez, por iso, outras formas de pena son posibles e son necesarias. E teriamos que soñalas xuntos.

Nestes anos que me acheguei ao mundo do cárcere puiden constatar a dor que alí se alberga. Penso nos presos en situación preventiva cuxos procesos xudiciais se prolongan e sumen nun mar de incertezas a tantas persoas. Cando a xustiza se dilata no tempo e non é rápida, talvez deixa xa de ser xustiza tanto para a vítima como para o victimario. Penso nos presos que senten o peso da soidade nos cárceres, rexeitados ou esquecidos polos seus amigos, polas súas familias, polos seus vellos compañeiros, pola comunidade cristiá. Penso nos sufrimentos que supón a perda de horizontes cando as penas se dilatan moito no tempo, nas enfermidades mentais que se multiplican co illamento, nas relacións de poder que alí dentro se establecen e que tanto dor producen. Penso nas horas eternas raiándose a cabeza con futuros incertos, con relacións rotas, con sufrimentos provocados, con desexos incumpridos… E penso na maioría das familias que sofren xuízos paralelos, que se ven marcadas polas historias do seu familiar próximo, que choran xunto ao seu fillo, esposo ou pai.

Talvez é bo lembrar hoxe estas palabras de Victoria Kent, directora xeral de prisións en 1931: “Unha prisión é un pequeno mundo habitado por seres humanos libres onte, caídos en desgraza hoxe, e ela debe darlles o que faltou nas súas vidas para incorporarse a esta sociedade esmagadora e arbitraria. Unha prisión debe ser, e será se así nolo propoñemos, unha escola, un taller, un sanatorio; o cárcere necesita a nosa colaboración, a nosa asistencia e o noso consolo”.

Estas palabras lémbrannos varias claves. En primeiro lugar, que a dignidade da persoa non se perde nunca e que, por tanto, ao falar do mundo do cárcere, estamos a falar de seres humanos iguais a nós. En segundo lugar, que o cárcere non se pode converter nun lugar de apartamento, senón que ha de ser un lugar reparador de tantas feridas e falta de oportunidades previas. Moitas delas vinculadas á exclusión social. Como lembraba o papa Francisco, ao saír dunha prisión, “por que eles si e eu non?”. Para rematar, que o cárcere necesita do concurso de todos para alcanzar o seu fin integrador e reparador.

Talvez, por iso, é bo repetirnos as palabras do papa León XIV ao visitar a prisión de Barcelona: “Dios ámate como es, pero che soña mellor”. Deus ámache tal como es, mais ten para ti un soño mellor». O pasado non pode ser nunca unha laxa insalvable, senón unha escola desde a que aprender e reconstruír. O soño de Deus quere ser tamén compartido por toda a comunidade cristiá, e oxalá, por toda a sociedade. Iso esixe superar muros, quitar prexuízos, posibilitar camiños, refugar consignas, abrir esperanzas. Dentro de poucos días comezaremos o Camiño de Santiago cun grupo de presos: sen dúbida será unha posibilidade real de abrir camiños de liberdade, de futuro, de oportunidade.

O voso irmán e amigo,

+Fernando, bispo de Mondoñedo-Ferrol

[Portada: A. Demidov]